Wat we leren van de Oosterse verhaalvorm Ki-Sho-Ten-Ketsu

Er is behoefte aan inspirerende verhalen waarin we onszelf kunnen plaatsen. We hebben een nieuw verhaal nodig. Dit stuk gaat echter niet over de inhoud van een verhaal, maar over storytelling als vak. Wat mij in mijn werk als psycholoog opvalt, is dat mensen vooral bezig zijn met problemen oplossen en zelden kiezen voor een verhaal van ontwikkeling over wat ze meemaken. Zowel individueel als maatschappelijk geldt hetzelfde: er is een crisis, en die moet opgelost worden.

Het Westen worstelt wat mij betreft met verhalen vertellen. Onze verhalen zijn vaak saai, lineair, met een voorspelbare structuur: een probleem, een held die op avontuur gaat, hindernissen overwint en het probleem oplost. Suske en Wiske keren na hun avontuur altijd weer thuis. Films eindigen standaard met een ‘falling action’: de held wint en ‘ze leefden nog lang en gelukkig’. Niets zo teleurstellend als een spannend verhaal dat op zo’n afgerond cliché eindigt. Maar als het niet goed afloopt of als er geen einde is, vinden veel mensen het een slechte film.

De problematiek van het verhalen vertellen heeft een geschiedenis: na WOII en in tijden van ontkerkelijking bleef er weinig over om in te geloven. Het postmodernisme brak door: er is geen groot verhaal meer. Wat overblijft is een armoedig bestaan van werken, ontspannen, slapen, opstaan, en kleine doelen: een huis afbetalen, succes op het werk, een leuke relatie. Maar geen groots verhaal over het leven zelf.

Mijn aha-moment kwam toen Kian, mijn Thaise pluszoon, vertelde dat hij gek is op manga’s. ‘Wat maakt manga zo speciaal?’ vroeg ik. Als veertienjarige zei hij: ‘Ze zijn minder saai.’ Hoezo? ‘Het gaat toch altijd over een avontuur met een uitdaging?’ Niet dus. Hij liet me een manga zien waarin een team jonge helden een opdracht voor hun leraar moest uitvoeren. De opdracht was moeilijk, want het team koos ervoor om samen te blijven, in plaats van een teamlid op te offeren om te slagen. Ze faalden, maar de leraar zei: ‘Jullie zijn geslaagd, want jullie kozen voor het leven van het team.’ Dat veranderde hun karakter. Ze groeiden en waren klaar voor het volgende avontuur.

Ik ben me gaan verdiepen in het verschil tussen Oosterse en Westerse vertelwijzen. Het Westen volgt vaak de structuur: context – conflict – hindernissen – acties – climax – oplossing. Het verhaal draait om een duidelijk probleem, een antagonist en een heldhaftige oplossing. Het probleem drijft het verhaal.