De reflex om problemen snel te willen oplossen
Zijn beleidsmakers kortzichtig?
· Hoog ziekteverzuim? → Meer controleartsen.
· Obesitas, vapes, drank? → Een campagne rond gezondheid.
· Drugs en geweld? → Meer politie.
· Mentaal onwelzijn? → Meer psychologen en psychiaters inzetten.
De reflex is diep evolutionair ingebed: een probleem activeert je drang tot handelen. Adrenaline, cortisol, de snelste, meest zichtbare oplossing uitvoeren. Pragmatisch wel, maar op lange termijn geen daadwerkelijke oplossing.
Als een probleem blijft terugkomen, dan zou dat een signaal moeten zijn dat we niet met een “simpel probleem” te maken hebben, maar met een wicked problem. Bij wicked problems werkt symptoombestrijding zelden duurzaam. Dan verschuift het probleem gewoon naar een andere actor of naar de toekomst. Er is complexesysteemdenken nodig zoals Leike Van Oss uitlegt in het boek 'Meer dan de som der delen'.
We voelen dat intuïtief aan als de krampachtige oplossingspogingen geen afdoend resultaat opleveren. Jaar na jaar zij-instromers zoeken voor het onderwijs zonder fundamenteel na te denken over andere vormen van educatie: hoe lang houden we dat vol? Campagnes die individuele burgers verantwoordelijk maken voor ongezond gedrag terwijl industriële lobby’s grotendeels buiten schot blijven: iedereen doorziet dat toch ondertussen. Meer mensen aan het werk zetten zonder te erkennen hoeveel waarde al vrijwillig gecreëerd wordt in de commons en de informele zorg: dat is gewoon opnieuw hetzelfde economische paradigma bevestigen.
“If you always do what you’ve always done, you’ll always get what you’ve always got.”
- Henry Ford
Als psycholoog weet ik: je leert een hardnekkig gedrag pas af als je het onderliggend patroon ziet. Snelle oplossingen geven de indruk van daadkracht en sussen het geweten. Ze zijn ongeschikt voor wicked problems.
Door vorige week jury te zijn bij het KU Leuven Institute for the Future werd dat opnieuw glashelder: het leren omgaan met wicked problems begint met het afleren van de onmiddellijke oplossingsreflex.
Eerst vertragen. Het probleem afbakenen. Het systeem in kaart brengen. Feedbackloops zien. Stakeholders betrekken. Transdisciplinair samenwerken. Leverage points zoeken — zoals Donella Meadows beschreef. Experimenteren via action research. Observeren hoe het systeem terugreageert.
Eerlijk? Ik hoor die manier van denken amper terug in het publieke discours. Ofwel overheerst machteloosheid. Ofwel blijven we dezelfde reflexmatige oplossingen herhalen.
En wat was uiteindelijk de “opbrengst” van een jaar werken in dit divers gekleurde honoursprogramma van de KUL? Geen kant-en-klare oplossing. Wel iets belangrijkers: een nieuwe aanpak en mindset ontwikkelen. Als straks enkele van die slimme, geëngageerde jongeren beleidsmakers worden, hoop ik dat ze minstens dit meenemen:
• kunnen uitzoomen,
• een probleem als wicked problem leren framen,
• voorbij hun eigen silo kijken,
• socratische vragen stellen,
• diepere paradigma’s blootleggen,
• samenwerken met stakeholders,
• experimenteren, spelen, avonturieren,
• en vooral: geduld ontwikkelen voor echte systeemverandering.
En voor alle duidelijkheid: ik heb zelf ook geen toverformule maar lever een bijdrage met mijn #wickedskills.
Ik weet vooral wat níét meer werkt. Daarom zeg ik steeds vaker: stop met bureaus die snelle oplossingen verkopen voor systemische problemen. Investeer liever in transitie-facilitatoren: mensen die mee op weg durven gaan en die beseffen dat niemand deze nieuwe methodiek al volledig beheerst.